Een ode aan de advocaat-van-de-duivelvraag
Er is één type vraag waar ik nog steeds zenuwachtig van word als ik hem stel. Hij verstoort. Hij prikt. Hij haalt het gesprek uit de veilige flow en brengt spanning terug waar routine dreigde te winnen: de advocaat-van-de-duivelvraag.
Veel interviewers durven hem niet te stellen. Te confronterend, te riskant, te ongemakkelijk. Maar juist dat ongemak is de reden waarom hij werkt. Want elk goed gesprek heeft een moment nodig waarop iemand denkt: “Oef, goeie vraag.”
De advocaat-van-de-duivelvraag breekt het ritme.
Hij schudt een gast wakker die te comfortabel is geworden in zijn eigen verhaal. Hij haalt luisteraars terug die zijn afgehaakt. En hij dwingt de geïnterviewde om zijn eigen overtuigingen opnieuw te onderzoeken.
De kracht zit in het spanningsveld. Je stelt iets wat je zelf misschien niet eens vindt, maar wél wilt verkennen. Je daagt iemand uit zonder hem onderuit te halen.
En eerlijk: ik vind het nog steeds spannend. Elke keer. Het is een dunne lijn tussen nieuwsgierig en aanvallend. Maar precies die spanning maakt het gesprek levend.
Hoe je het doet zonder lomp te worden
Een goede advocaat-van-de-duivelvraag gaat nooit over jou. Het is geen bewijsdrang of poging om slim te klinken. Het is dienstbaar aan het gesprek.
Een paar principes die ik zelf hanteer:
Bereid hem voor: Als je één confronterende vraag mag stellen, welke zou dat zijn?
Zorg dat hij klopt. Baseer hem op iets wat de gast eerder zei of op een feit.
Breng hem met rust. Geen beschuldiging, maar een uitnodiging tot reflectie.
Blijf open. Luister oprecht naar het antwoord, ook als het schuurt.
Voorbeelden uit verschillende settings
Met een CEO
Je spreekt een directeur over duurzaamheid. Het gesprek kabbelt, vol beleidstaal en strategie. Dan stel je rustig:
“U zegt dat duurzaamheid een kernwaarde is. Maar als ik de jaarcijfers zie, komt het grootste deel van de winst nog steeds uit activiteiten met een hoge CO₂-uitstoot. Hoe zit dat?”
Dat is geen aanval, dat is spiegelwerk. Vaak volgt even stilte en daarna een eerlijker antwoord dan je verwachtte.
Met een ondernemer
Een jonge ondernemer vertelt trots over groei, omzet, nieuwe klanten. Alles lijkt succes. Dan zeg je:
“Mag ik even de advocaat van de duivel spelen? U groeit snel, maar wat als dat tempo straks precies is wat uw bedrijf onderuit haalt?”
De gast denkt, vertraagt, en deelt iets wat normaal niet op tafel komt: twijfel. En dát is goud.
Met een klant
Je interviewt iemand over een product of dienst waar hij enthousiast over is. Je wilt voorbij de vanzelfsprekende complimenten.
“Stel dat u het morgen niet meer zou mogen gebruiken, wat zou u missen en wat helemaal niet?”
Zo’n vraag haalt nuance naar boven. Vaak hoor je dan: “Eerlijk? Soms vind ik het ook best ingewikkeld.” En ineens is het gesprek menselijk.
Met een expert
Een wetenschapper, consultant of specialist heeft een helder verhaal. Alles klopt. En juist dat is het risico: er staat niks meer op het spel.
“U zegt dat dit dé oplossing is. Wat is volgens u het sterkste argument van mensen die het daar totaal niet mee eens zijn?”
Die vraag vraagt om zelfreflectie. Een expert die daarop goed reageert, wint geloofwaardigheid.
De advocaat van de duivel werkt alleen als de toon klopt.
Je stem is kalm, je houding open. Je stelt hem vanuit nieuwsgierigheid, niet vanuit cynisme.
Ik zeg soms letterlijk: “Ik zeg het expres even scherp, maar help me begrijpen: klopt dit beeld?”
Dat haalt de angel eruit, terwijl je de scherpte behoudt.
Luisteraars voelen het meteen. Ze horen dat er iets op het spel staat. De toon verandert, de ademhaling vertraagt. Er komt iets echts los.
En dat is precies waarom de advocaat van de duivel niet alleen spannend is voor de gast, maar ook verbindend voor het publiek. Je hoort iemand nadenken in real time en dat is zeldzaam geworden.
MAND
De advocaat-van-de-duivelvraag is geen aanval, maar een geschenk.
Het vraagt lef, voorbereiding en empathie. Maar wie hem goed inzet, tilt elk gesprek naar een hoger niveau.
Confronteer iemand met zijn eigen woorden, met zijn context, met de schaduwkant van zijn succes. Doe het met respect, met nieuwsgierigheid en met open oren.
Dan krijg je niet alleen een beter gesprek, maar ook een échter mens tegenover je.